تبلیغات
گُلگَشت 20 - رابطه تاریخ و جغرافیا
 
گُلگَشت 20
جغرافیا ، بخشی از جامعه است .
جمعه 1 اردیبهشت 1391 :: نویسنده : نبی الله حاجی زاده

 

رابطه تاریخ با جغرافیا
جغرافیا را با تاریخ مناسبتی دیرین و گذشته ای ممزوج است. همگامی و همپائی این دو رشته از علوم انسانی در پاره ای موارد چنان است که اذهان ساده غیرعلمی بعضاً این دوکلمه را به ترادف و حتی به قائم مقامی یکدیگر در نوشته ها و گفته های خود به کار می بردند.
رابطه تاریخ با جغرافیا

جغرافیا را با تاریخ مناسبتی دیرین و گذشته ای ممزوج است. همگامی و همپائی این دو رشته از علوم انسانی در پاره ای موارد چنان است که اذهان ساده غیرعلمی بعضاً این دوکلمه را به ترادف و حتی به قائم مقامی یکدیگر در نوشته ها و گفته های خود به کار می بردند. و به عهدی که تاریخ ام العلوم بود ـ شاید که هنوز هم بعضی ها به مناسبت وسعت میدان تاریخ علوم آن را چنین بدانند ـ جغرافیا و به ویژه قسمتهای ناحیه ای آن، در تاریخ حل می شد و به هنگامی که تاریخ، علم بررسی حوادث و گذران زندگی نوع بشر گردید و جغرافیا نیز استقلال خود را به مدد علوم جدید مسلم داشت، گوئی به انتقام آن روزگار عدم استقلال، نوعی تحاشی وکناره گیری افراطی به جغرافی دانان صاحب قلم ورسالت دست داد که بر اثر آن کوشیدند حیات علمی جدید جغرافیا را در طرد و دوری هر چه بیشتر از تاریخ بدانند؛ معهذا نه آن امتزاج و نه این اختلاف هیچ یک مانع مناسبات تاریخ و جغرافی نشد و این دو در رابطه ی با هم باقی ماندند. چرا؟ اینک ببینیم منشاء این ارتباط چیست و حد و حصر و حدود و ثغور آن کدام است؟

جغرافیا به مثابه علم بررسی و مطالعه پدیده های فیزیک و بیولوژیک و انسانی سطح کره زمین و چگونگی توزیع آنها یکی از شاخه های دانش بشری است که در اولین قدم خود جوابگوی یکی از مهمترین احتیاجات فوق حیوانی یعنی نیاز به آگاهی و علم بر موقع و موضع و سپس ثبت و ضبط اماکن پیرامون است.

انسان در هر لحظه و برای هر کار مایل است موقع و مکان و جائی که در آن قراردارد و یا مایل است در آن خودیا امری را استقرار دهد آگاهی داشته باشد. خلاصه مدام می خواهد بداند کجاست و دیگران (اعم از افراد و اشیاء) به نسبت اودر کجا قرار گرفته و واقع می شوند. علم به کجائی در عالم جغرافیا جای بزرگی را اشغال می کند تا آنجا که یکی از دو رکن اساسی به کجائی یعنی موقع و موضع یابی و دیگری چگونگی یعنی کیفیات آن موقع و موضع هاست و بدیهی است محتوی این دو کلمه موقع و موضع بسیار عمیق ترو وسیع تر و تفسیرات ناشی از آن در جغرافیای امروز به مراتب پردامنه تر از آن پاره جمله های غیرمرتبطی است که بعضاً هنوز در بعضی کتب درسی مسطور می باشد.

گفته شد که تاریخ علم بررسی زندگی نوع بشر است و این زندگی و این نوع بشر بر بستری جغرافیائی غنوده است. صحنه ی زندگی و حوادث نوع انسان، قلمروهای جغرافیائی است و بنابراین عرصه های جغرافیا در زیر پای تاریخ مورد بحث ما کشیده شده، به این ترتیب جغرافیا بستر تاریخ می شود.

به عبارت دیگر حوادث تاریخی موقوف به مکانی معین بوده و این مکان در عقد طبیعی مناطق و نواحی جغرافیائی است.

گاه با کمی غلو گفته می شود که سرآغاز هر علمی با تاریخ است ولکن موقوف به مکان های جغرافیائی است. اما شاید شگفت جلوه کند اگر بگوئیم که نخستین جغرافیدانان جهان مورخ بودند و پیش کسوت آنها هرودوت مورخ یونانی بود. می دانم که کلمه جغرافیا را نخست جامعه علمای اسکندریه ای رواج دادند اما خود جغرافیا دو قرن پیش از آن مورد توجه کامل هرودوت مورخ بود.

هرودوت چه کرد؟ هرودوت بعنوان یک مورخ، قلمرو وقایع نگاری محلی وناحیه ای را گسترد و برای این کار به مسافرت های دور و درازی دست زد. کار مهم هرودوت این بود که به ثبت و ضبط وقایع و حوادث و جفت و جوری اسناد و مدارک اکتفا نکرد، بلکه به مهد و مهبط و عرصه و میدان و بستر جغرافیائی این وقایع شخصاً سفر کرد تا بتواند هر چه بیشتر عوامل موثر محیط را در آن وقایع و حوادث بررسی کند و جریان رودخانه تاریخ را در بسترهای طبیعی خویش مورد معاینه قرار دهد.

هرودوت به عنوان یک مورخ کار خود رادرحقیقت از جغرافیا شروع کرد. او می دانست که بدون شناسائی محیط حوادث تاریخی، خود آن حوادث رها از مکان می شوند به همین دلیل به همان اندازه که به زمان توجه داشت، مکان و مناطق و نواحی جغرافیائی را کاوید. اعتقاد علمی به ربط زمان ها و مکان ها او را واداشت تا زحمت سفر به ترکیه، مصر، فنیقیه و غیره را تحمل کند. هرودوت سعی کرد تا همه جا انسان ها را در رابطه و وابسته به محیط جغرافیایی خود در نظر گیرد به همین دلیل از توصیفات جغرافیائی مناطق تاریخی نهراسید. چنین مورخی بی تردید به لحاظی جغرافیدان است.

کار هرودوت وقتی ارزش و اهمیت خود را به تمامی می نمایاند که می بینیم وی در حقیقت نخستین کسی است که به جغرافیای ناحیه ای Reginal Geography روی می آورد بی آنکه هنوز جغرافیای علمی نقطه نظرها و زوایای عمومی General و ناحیه ای Reginal خود را اعلام داشته باشد.

لازم به توضیح است که در همان زمانها و قبل از پیدایش و شکوفائی شهرهای بزرگ یونان مسائل عمومی جغرافیا مانند شکل زمین و یکجا نگری و کلی بینی در مسائل و قوانین عمومی جغرافیا موضوع بحث علما بوده و آنان کارشان لازم و ملزوم یکدیگر بود.

جنگها و حوادث سیاسی و نظامی زمان و تاریخ، جغرافیای ناحیه ای را ناچار توسعه بخشیدند و جغرافیای ناحیه ای که با هرودوت متولد شده بود و احتیاجات تاریخ را در عالم جغرافیا اعلام داشته بود به عنوان فصل مشترک و نقطه وصل و ارتباط دو علم تاریخ و جغرافیا درآمد.از این زمان تاریخ بدون جغرافیای ناحیه ای گام برنداشت معهذا تاریخ و جغرافیائی که تا سی چهل سال اخیر به دست ما رسید پیش از آن که از هم جدا باشند با هم بودند. اینک باید دید علت این نزدیکی و گاه امتزاج طولانی چه بوده است؟

در قرون وسطی جغرافیای عمومی تقریباً محو شد و جهان در خود فرو رفت و فئودالیسم قاهر و مطلق العنان وابسته به مناطق کوچک و جهانگشایان بزرگ و زمین داران آن روزگار توجهی جز به مسائل ناحیه ای جغرافیا نداشتند.

آنها تشنه تسلط بر املاک وسرزمینهای مجاور بودند و لازمه ی این کار آگاهی و اطلاع از راه ها و کم و کیف ثروتهای طبیعی بود؛ به همین دلیل جغرافیای ناحیه ای در جوف تاریخ نظامی بهترین راهنمای آنهاست. علم یونان و شیوه تاریخ و جغرافی نویسی (ناحیه ای) آنها به دنیای عرب و اسلام منتقل شد و افتخار جغرافیدانان عرب و اسلام با همه ی ضعف و قوت هایشان در همین توجه شدید به جغرافیای ناحیه ای و احیای آن است که گاه به صورت مونوگرافی هائی از بلاد، و گاه به صورت مسالک و ممالک و گاهی به عنوان جغرافیای تاریخی و یا تاریخی با محتویاتی نسبتاً جغرافیائی بروز می کند:

ـ مسعودی بغدادی (۹۵۷) مروج الذهب را نوشت و برای نوشته های خود به سفرهای دور و دراز (درست همان کاری که هرودوت شروع کرد) دست زد وی به فلسطین، ایران، ارمنستان، سوریه، مصر و افریقای شمالی رفت.

ـ محمد الادریسی مراکشی (قرن ۱۲) نزهت المشتاق را نوشت و برای کار خود به سواحل فرانسه و انگلستان و داخله آسیا سفر کرد.

ـ ابن بطوطه مراکشی (قرن ۱۴) به افریقای شمالی و شرقی تا نیجریه و آسیای غربی و هند و بالاخره چین سفر کرد.

در نوشته ها و آثار این مورخان و جغرافیدان و این مسافران بزرگ خستگی ناپذیر، همه جا مسایل جغرافیایی انسانی جای اصلی و عمده ای را اشغال کرده و این مطالب جغرافیائی همراه اند با تفصیلات تاریخی و سیاسی. گوئی اعتقاد علمی راسخی در همه ی آنها وجود یافته و زنجیر شده است که انسان مورد بحث در تاریخ را جدا از سرزمینشان و جدا از محیط جغرافیائیشان نمی توان شرح داد و مطالعه نمود. این نقطه نظری است که یکی از ارکان مسلم علم جغرافیای انسانی امروزی است.

پس از آن، عهد رنسانس آغازی است برای انجام مسافرت های بزرگ اکتشافی و شروع تازه ای جهت احیاء بیشترو توجه عمیق تر به جغرافیای ناحیه ای و می دانیم که این اکتشافات چه افق های نو و تازه ای در تاریخ و جغرافیا گشود به حدی که حوادث سیاسی امپراطوری های مستعمراتی جدا از تلاشهای مستعمره چیان در دیگر قاره ها نبود. کافی است بیاد آوریم که:

ـ ونیزی ها بعد از اعراب به مسافرتهای تازه و دور و دراز دست زدند.

ـ مارکوپولو (قرن ۱۳) به آسیا و چین سفر کرد.

ـ کلمب (قرن ۱۵) قاره ی آمریکای امروزی را گشود.

ـ واسکودوگاما (قرن ۱۵) به سفر دوردنیا اقدام کرد.

ـ وسپوس Vespuce به نواحی شمالی امریکای شمالی سفر کرد.

ـ ونسان پنزون V. Pinzen به مصب آمازون دست یافت.

ـ کورتر مکزیک مرکزی را گشود.

ـ کابوت Cabot (قرن ۱۵) به لابرادور و ارض جدید سفر کرد.

ـ ماژلان (۲۳ ـ ۱۵۱۹) به سفر دور دنیا دست زد.

ـ و غیره

حوادث فوق، تاریخ را بار دیگر با جغرافیا دوخت و مناسبات و روابط تازه ای بین این دو علم برقرار شد تا آنجا که تاریخ امپراطوریهای بزرگ مستعمراتی از اکتشافات جغرافیائی نمی تواند جدا باشد. یک نکته قابل تأمل است و آن اینکه در دوره ی اکتشافات بزرگ، جغرافیا زود به زود کهنه می شد به همین دلیل به صورت شرح سفر و تاریخ اکتشافات و مونوگرافیها و غیره مدام تجدید طبع می گردید و این حجم زیاد کار آن را رونق بیشتر داد.

تحولات و ترقیاتی که در عالم نقشه کشی پدید آمد پس از آن به سرعت افق دید مورخان و جغرافی دانان را عوض کرد و این دو علم را در رابطه تازه تری گذارد.

با توجه به پیشرفت علوم ریاضی و فیزیک و طبیعی وعلوم انسانی تکامل علمی جغرافیا و تاریخ بر ما معلوم است و نیاز به تفصیل ندارد. بنابراین مطلب را به قصد بیان برداشت ما ایرانیان از رابطه تاریخ و جغرافیا بر می گردانیم.

گفتیم که:

ـ جغرافیای ناحیه ای همه جا نظر به گذشته دارد اما اسیر آن نیست. جغرافیا حتی اسیر گذشته خود هم نیست. بالاخره دانستیم که جغرافیای ناحیه ای فصل مشترک و نقطه ارتباط جغرافیا و تاریخ است و برتر از اینها جغرافیای تاریخی است که مظهر نزدیکترین نوع ارتباط و لازم و ملزوم بودن دو علم جغرافیا و تاریخ است. همچنین دیدیم که علمای اعراب و جهان اسلام اکثریت قریب به اتفاق به جغرافیای ناحیه ای نظر داشتند و افتخارشان هم در همین است.

ما ایرانیان به دلیل اشتراکات فرهنگی و سیاسی و مذهبی که با آنها داشتیم جغرافیا را از طریق آنان درک کرده و به آن روی کردیم. ما همه جغرافیای یونان را از مسیر تمدن بین خود رایج کردیم؛ معهذا آن قسمت از جغرافیا که در جغرافیای عمومی بود چون در جامعه عرب و جهان اسلام مورد استقبال چندانی واقع نشد ما نیز به آن بی توجه شدیم.

ما تاریخ و جغرافیا را یکجا و به صورت یک علم پذیرفتیم و صدها و هزاران رساله و کتاب داریم که نه تاریخ صرف اند و نه جغرافیای محض بلکه نوعی جغرافیا و تاریخ محلی اند که همه ی دانش جغرافیایی ما را شامل اند. مسلمین به دلایل عدیده از جمله شناسائی ملل تابع خلافت و راههائی که به کعبه منتهی می شد و سفرهای تجارتی (به ویژه از دوره بنی عباس) و جهانگشائی و کنجکاویهای علمی به این قبیل کتب نیازمند بودند؛ چه شورها و تلاشها که در این راه از سوی علمای ملل اسلامی ابراز شده است. به همین دلیل مسالک و ممالک ها نوشته شده و تقویم البلدانها نگاشته آمد و سفرنامه ها (رحله) به رشته تحریر درآمد و همه ی این قبیل کتب ترکیبی از تاریخ و جغرافیای ناحیه ای هستند.

به این فهرست توجه کنید:

ـ ابن خرداد به (نیمه دوم قرن سوم) کتاب المسالک و الممالک را نوشت.

ـ احمدبن طیب سرخسی (قرن سوم) ـ کتاب المسالک و المماک را نوشت.

ـ ابن واضح یعقوبی (اواخر قرن سوم ) ـ کتاب البلدان را نوشت.

ـ سلام ترجمان (اواخر نیمه اول قرن سوم)ـ شرح سفر او به دیوار چین نوشته شد.

ـ ابن الفقیه همدانی (اواخر قرن سوم) ـ کتاب البلدان را نوشت که گویا همان کتاب المسالک و ممالک جیهانی است بادخل و تصرفاتی چند.

ـ قدامه بن جعفر (۳۱۰ بمرد) ـ کتاب الخراج را درباره راهها و خارج بلاد نوشت.

ـ ابوزید بلخی (۲۳۵ ـ ۳۲۲) ـ صورالاقلیم را نگاشت.

ـ جیهانی (۳۳۰ بمرد) ـ المسالک و الممالک را نوشت که ابن فقیه و ادریسی از آن اقتباس کردند.

ـ ابن فضلان (اوایل قرن ۴) ـ شرح سفر از بغداد تا بلغارستان را نوشت و یاقوت حموی در معجم البلدان آن را نقل کرد.

ـ اصطخری (اواسط قرن ۴) ـ کتاب الاقالیم و کتاب مسالک و الممالک را نوشت که هر دو از کار صورالاقلیم ابوزید بلخی سرمشق گرفته است.

ـ ابودلف ینبوعی (اواسط قرن ۴) ـ شرح سفر به چین و ترک و هند و شرح عجایب و معادن که یاقوت در معجم البلدان از آنها نقل کرده است.

ـ مسعودی (۳۴۶ بمرد) ـ مروج الذهب را نوشت.

ـ ابوزید سیرافی (اوایل قرن ۴) ـ اخبار الصین والهند یا (سلسله التواریخ) را در باب ممالک و دریاها و انواع ماهیان دریاهای اطراف هند و جاوه و چین و سیلان و همچنین سفرنامه سلیمان تاجر را دارد.

ـ ابن حوقل (نیمه دوم قرن ۴) ـ المسالک و الممالک را نوشت.

ـ مقدسی (اواخر قرن ۴) ـ احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم.

ـ ناصر خسرو (۴۸۳ بمرد) ـ سفرنامه نوشت.

ـ ابن جبیر(۵۴۰ ـ ۶۱۴) ـ سفرنامه نوشت.

ـ زکریای قزوینی (۶۰۰ ـ ۶۸۲) ـ آثار البلاد نوشت.

ـ ابوالفداء (۶۷۲ ـ ۷۳۲) ـ تقویم البلدان نوشت.

ـ حمدالله مستوفی (۷۵۰ بمرد) نزهت القلوب را نوشت.

این فهرست می آموزد که فرهنگ جغرافیایی جهان عرب و اسلام که ما را با آن وصلتی فرهنگی و سیاسی و دینی است همه جا رنگ و بوئی ناحیه ای دارد و به همین دلیل همراه است با تاریخ. اینها را بر اقدامات سیاحانی مانند شریف ادریسی و یاقوت حموی و ابن بطوطه بیفزائید آنگاه خواهید دید که مورخان چه پایه جغرافیدان، و جغرافیدانان چه پایه مورخ بوده اند. هر جا سخن از جغرافیا بوده تاریخ حاضر و ناظر، و هر جا سخن از تاریخ بوده جغرافیای ناحیه ای لازم می آمده است.

ما به دلیل همین پیوند و رابطه تا همین اواخر چنان این دو علم را مخلوط کردیم که شخصیت هر دوی آنها نزدیک به محو شدن بود. آنچه در جهان علم از بابت ملازمه جغرافیای ناحیه ای و تاریخ می شده است کاملاً ضروری و منطقی بوده است؛ اما آنچه را که ما در دوره رخوت در زمینه ادغام جغرافیا و تاریخ کرده ایم، صرف تقلید از استادان دوره ای خاص و محض تنبلی بوده و می باشد. چه افراط هائی در این زمینه به عمل آمده که گاه وحشت زاست؛ زیرا بعضاً به نام جغرافیا تاریخ نوشته و گاهی تحت عنوان تاریخ به کلی به جغرافیا پرداخته و عجب آن که حق هیچکدام را هم ادا نکرده اند. نمی توان نامشان را برد، آتش فرعون است و زبان می سوزاند.

باری ارتباط اصلی و اساسی جغرافیا و تاریخ از جغرافیای ناحیه ای شروع می شود و جغرافیای تاریخی زاده این ارتباط است. حوادث سیاسی و پس و پیش رویهای مرزها و جنگها و خلاصه سیاله زمانی تاریخ همیشه بستر مکانی و جغرافیائی خود را می جوید.

توفیق مورخان بزرگ گذشته و حال ناشی از شناسائی هائی است که درباره بستر حوادث خود دارند.

به هیچ روی نباید استقلال علوم را نفی کرد اما ادعای بی نیازی علوم از یکدیگر احمقانه است؛ چه بشر جز بدنبال یک کلی و یک حقیقت اصلی نیست.

تاریخ را با جغرافیا در زمینه های دیگر ملازمت و همپائی و مناسبتی است و آن اشتراک هدفی است اخلاقی. می دانیم که کلی بینی جغرافیا و ارتفاع مادی که جغرافیدان باید به آن متوسل شود تا محیط را یکجا و به تمامی ببیند، وی را سرانجام به نوعی تهذیب اخلاقی می کشاند که من همیشه آن را با ارتفاع معنوی که عرفا و اخلاقیون از آنجا جنگ هفتادو دو ملت را عذر می نهند، مقایسه می کنم، چه بسا امروز هم جغرافیدانان واقعی با استحاله ای که عکسهای هوائی و هواپیما و سفرهای فضائی و فضاپیمائیها در بینش ایشان پدید آورده است ندای ادراک و تفاهم بین المللی و همبستگی جهانی نوع بشر و تقدیس وی را از طریق سازمان ملل در می دهند و یونسکو فریاد بر می کشد که جغرافیا بهترین و مناسب ترین وسیله رفع تبعیض های موجود و تفاهم بین المللی است.

بی تردید نیز مورخان که آئینه عبرت خود را همیشه پیش رو دارند در این هدف از جغرافیدانان بیشتر می توانند مؤثر واقع شوند زیرا جنگ هفتاد و دو ملت را آنها بهتر از ما می بینند. از این رو اشتراک مساعی آنها در این زمینه، رابطه ی بزرگ این دو علم را برقرار ساخته است.

خلاصه و نتیجه آنکه جغرافیا و تاریخ در مکان (جغرافیای ناحیه ای) و در هدف اخلاقی و انسانی تفاهم بین المللی داشته، با هم در رابطه ای عمیق اند بی آنکه این رابطه از روشهای پژوهشی و استقلال علمی آنها بکاهد.

اینک برای من یک سؤال باقی می ماند که مایلم آن را همین جا برای دبیران ارجمند تاریخ و جغرافیا طرح کنم و آن این است که:

ـ آیا در کتب درسی تاریخ و جغرافیای کنونی ما این دو رابطه محترم داشته شده است؟ آیا دانشجویان و دانش آموزان ما تاریخ را درست در بستر جغرافیایی می بینند و تجسم آنها از محیط حوادث و جریانات درست و صحیح است؟ آیا دانشجویان و دانش آموزان ما در آموختن جغرافیا با تاریخ همپائی دارند و زمین و زمان، یعنی جغرافیا و تاریخ را در ملازمه و مرابطه با هم می دارند؟

 

منبع: www.aftabir.com

 

 

 





نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.


آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :


جاوا اسكریپت

جاوا اسكریپت

جاوا اسكریپت

جاوا اسكریپت

جاوا اسكریپت

جاوا اسكریپت